Grafische partituren

Veel muziek is opgeschreven in notenschrift. En notenschrift is net als elk ander schrift een partij afspraken over hoe we muziek zodanig noteren, dat jijzelf of een ander die ook zo kan uitvoeren. Een grafische partituur is een variant die hetzelfde doel dient, maar dan zonder de vaste afspraken van het traditionele notenschrift. Deze vrijere notatiewijze is voor en door kinderen op elk niveau toe te passen, van heel eenvoudig tot ingewikkeld.

Kleuren, stippen of blokjes

Een eenvoudige partituur met gekleurde vakjes of stippen helpt al om ritme en toonhoogte op te schrijven. Dat is bijvoorbeeld goed te gebruiken in combinatie met instrumenten voorzien van kleurcodes zoals de Fluitenkist van Orgelkids, de MeloPipes of de Boomwackers.

Grafische composities

Een voorbeeld van een ingewikkelde grafische partituur is het stuk Treatise van Cornelius Cardew (1936-1981). Hij schreef het stuk tussen 1963 en 1967, bestaande uit 193 pagina’s met symbolen, abstracte vormen, getallen en figuren. Hij bedacht een eigen muzieknotatie en gaf daarbij geen instructies voor de uitvoering. De uitvoerende mag volgens het bijbehorende handboek zelf regels voor de interpretaties van de symbolen bedenken en vastleggen. De partituur lijkt op zichzelf al een beeldend kunstwerk. Zie 2 voorbeeldpagina’s hiernaast of beluister een uitvoering.

Beeldende kunst

Niet alleen werk wat bedoeld is als muzieknotatie is geschikt, ook andere beeldende kunst (zoals abstracte grafische werken) lenen zich goed voor een muzikale interpretatie. Kijk bijvoorbeeld eens naar werk van Kandinsky en andere kunstenaars van het Bauhaus.
Kinderen zelf vrije grafische notaties laten maken is mogelijk op alle leeftijden. Kinderen kunnen al snel (abstracte) tekeningen maken, die vervolgens door de organist kunnen worden omgezet in klinkende muziek.

W. Kandinsky, Thirty (1937)

Geïntegreerd educatief kunstproject

De activiteiten kunnen in verschillende lessen worden uitgewerkt of in een samenhangende reeks, bijvoorbeeld in een projectweek. De reeks dient verschillende doelen.

  • Lezen: de leerlingen maken kennis met notatievormen van muziek.
  • Noteren: de leerlingen verkennen hoe zij zelf verschillende notatievormen van muziek kunnen gebruiken om hun ideeën vast te leggen.
  • Interpreteren: de leerlingen maken kennis met de interpretatie van beeldende/grafische kunst in muziek.

De volgorde is variabel. Zo kun je eerst kijken naar kunst en grafische notatievormen en daarna kinderen zelf laten tekenen. Maar andersom kan ook.

  • Werk voor een samenhang in enkele lessen samen met een docent in een andere kunstdiscipline of verwerk het onderwerp in een kunstproject.
  • Verzamel voorbeelden van grafische partituren en eventuele luistervoorbeelden daarvan.
  • Zoek indien gewenst naar afbeeldingen van grafische kunst.
  • Deze activiteit dient bij het orgel in kerk of concertzaal uitgevoerd te worden om de rijkdom aan klanken en registers te kunnen benutten.
  • Grafische muzieknotaties en voorbeelden om met leerlingen te bekijken en uit te proberen.
  • Tekenmateriaal voor leerlingen.
  • Bespreek met kinderen hoe je muziek die je hebt bedacht, kunt noteren. Kijk hiervoor ook naar de mogelijkheden van het werkblad bij de Fluitenkist (vakjes inkleuren).
  • Laat jonge kinderen gebruikmaken van materialen om een figuur te leggen. Gebruik bijvoorbeeld bouwblokken in verschillende maten om lang-kort mee aan te geven.
  • Daag kinderen die al noten kunnen lezen juist uit om het notenbeeld los te laten. Bespreek een grafisch beeld (bijv. een pagina van Cardew) en bedenk samen hoe dat zou kunnen klinken. Probeer dingen uit en vraag naar hun ideeën.
  • Stimuleer de kinderen om allerlei verschillende muzikale uitdrukkingsvormen te verkennen die op het orgel mogelijk zijn: hard-zacht, hoog-laag, klankkleuren op orgel, gebruik van verschillende registers, ook bij herhalingen met echo, etc.
  • Laat kinderen elk een kleine abstracte tekening maken. Vraag kinderen te bedenken hoe hun tekening mag klinken. Laat het ze zelf uitvoeren als ze dat kunnen en willen.
  • Voeg de tekeningen samen tot een verhaal met losse scenes (vergelijk Thirty van Kandinsky). Laat de kinderen de volgorde bepalen en plak alles op een vel. Denk bij het spelen ook aan herhalingen van eenzelfde tekening.
  • Een variant is: interpreteer zelf een tekening en verklank deze. Vraag het kind daarna of het goede weergave van de tekening is. Wat kan anders? Hoe kan het ook? Dit werkt goed met een klein groepje kinderen.
  • Laat oudere leerlingen een animatie (stop-motion) maken van een reeks tekeningen en dat combineren met een opname van de muzikale interpretatie.

• Lezen: de leerlingen maken kennis met notatievormen van muziek.
• Noteren: de leerlingen verkennen hoe zij zelf verschillende notatievormen van muziek kunnen gebruiken om hun ideeën vast te leggen.
• Interpreteren: de leerlingen maken kennis met de interpretatie van beeldende/grafische kunst in muziek.

Dit onderwerp leent zich voor een langere reeks lessen. Of voor een intensieve korte periode, bijvoorbeeld tijdens een projectweek.