“De tiende editie van de Vlaamse orgeldagen vinden op 18, 19 en 20 augustus plaats in Sint-Niklaas. De organisatie wil onder meer jongeren warm maken voor het instrument. Organiste Katrien Mannaert (24) uit Sint-Niklaas is als van kindsbeen af in de ban van het orgel.

De organisatoren van de Vlaamse Orgeldagen proberen al twintig jaar lang ook het grote publiek te laten kennismaken met het orgel, en trekken daarvoor vandaag, morgen en overmorgen naar Sint-Niklaas. Bedoeling is om tijdens de tiende editie van het tweejaarlijkse evenement de jeugd warm te maken voor het instrument. Iemand die niet meer overtuigd hoeft te worden van de schoonheid en waarde van een orgel, is de Sint-Niklase Katrien Mannaert (24). De jonge vrouw is al sinds haar zestiende organiste in de Christus Koningkerk in Sint-Niklaas, en is sinds kort ook de vaste organiste van de Don Boscokerk in Sint-Niklaas.

“Ik was al van heel jonge leeftijd ‘gebeten’ door de grote orgels die ik in de kerk zag staan”, vertelt Mannaert. “Ik vond het machtige en imposante instrumenten, die klonken als een heel orkest en zowel luid als zacht gingen.” De vrouw ondervindt dat veel jongeren in de ban zijn van het orgel, maar dat het instrument hen of hun ouders afschrikt om dat het in een kerk staat. “Het instrument moet uit de kerkelijke sfeer worden gehaald”, beseft Mannaert. “Ondanks het feit dat het geluid van het orgel het beste tot zijn recht komt in een kerk, zijn er genoeg mogelijkheden om het instrument buiten de liturgie te houden. Net zoals men schoolkinderen laat kennismaken met toneel of een musical, kan men ook een mooi verhaal brengen rond orgelmuziek. De combinatie van een orgel met poëzie en dans is trouwens ook iets waar men in Nederland al heel intens mee bezig is.”

Kunnen tieners op een orgel ook ‘hippe’ nummers van bijvoorbeeld Adele, The Foo Fighters of zelfs Metallica spelen? “Het is zeker niet zo dat het oeuvre voor orgel alleen maar bestaat uit Bach of Beethoven”, verduidelijkt de organiste. “Mits een paar kleine aanpassingen is het heel goed mogelijk om ook moderne popnummers op een orgel te spelen.”

Info: www.orgelinvlaanderen.be

Bert Foubert”

Iris Oltheten  /  Jos van der Kooy orgel  /  Milena Haverkamp
WesterkerkWestermarkt

(Bron: Veluweland)

Ik heb ook erg genoten van het jonge talent dat deze week hard heeft gewerkt aan de verdieping van hun orgelspel. Het is voor hun studie zo belangrijk dat zij ervaren wat deze orgels te bieden hebben. Het gevoel hoe je zo’n orgel bespeelt en hoe het klinkt neem je mee naar huis. En die opgeslagen ervaring helpt je enorm in het interpreteren van de muziek. Als je weet in welke tijd een stuk gemaakt is en je kent orgels van diezelfde ‘generatie’ persoonlijk dan is dat een verrijking, die je echt kunt toepassen in je spel. Ook al speel je thuis op een ander orgel, in je hoofd en in je vingers blijft die herinnering oproepbaar. Dat is de schat die iedereen na deze week mee naar huis neemt. Het is daarom zo goed dat de docenten dit mogelijk maken. En natuurlijk was het ook nog eens erg gezellig en inspirerend.

Hoe zal het verder gaan met de orgels? De pronkjuwelen zijn gerestaureerd en kunnen wel weer even mee. Maar tegelijkertijd zien we natuurlijk ook dat er kerken afgestoten moeten worden om financiële redenen bij krimpende kerkelijke gemeenten. Dat vormt een nieuwe bedreiging, nadat ze het verval hebben overleefd. Als niemand meer houdt van de orgels is het bijzondere cultuurgoed toch op enig moment weg. Daarom is het zo belangrijk dat ook jonge organisten verliefd kunnen worden op deze orgels. Zij moeten het behoud ervan in de toekomst waarmaken. We hebben immers niets aan fraai gerestaureerde orgels als er niemand meer op weet te spelen. Orgels moeten bespeeld worden om hun waarde te behouden en daarvoor zijn goede organisten onmisbaar. Ook om die reden is dit een fantastische week geweest. We hebben er allemaal echt van genoten en zijn vast van plan om terug te komen.

En voor mijzelf? Ik ben en blijf lekker de amateur-organist en liefhebber. En zoals ik in mijn eerste blogpost al schreef kan ik met de opgedane kennis mijn andere kwaliteiten prima aan de orgelwereld toevoegen. Laat de professionals spelen dat het een lieve lust heeft, ik regel de pers en publiciteit voor het orgel wel. Deze weblog was daarvan een mooi onderdeel. Binnenkort wordt de website Orgelkids.nl helemaal vernieuwd en komen er natuurlijk ook de mooie beelden uit Groningen op. En wie zelf werk wil maken van de promotie van het orgel voor kinderen kan voor financiële ondersteuning van een project een beroep doen op het Lydia Vroegindeweij Fonds (via het Prins Bernhard Cultuurfonds).

Fijn dat jullie hebben willen lezen over mijn belevenissen en blijf vooral genieten van al het moois dat deze instrumenten te bieden hebben tijdens de eredienst en tijdens concerten.

Je zult maar een rijke boer zijn op het Groninger Hogeland in de 17e eeuw. Je familie heeft al een kasteel van een boerenhof laten neerzetten en je hebt als landeigenaar al veel aanzien. Dan zoek je dus nog iets anders om je mee te onderscheiden. In de 17e en 18e eeuw was er een prachtig statussymbool om de competitie mee aan te gaan: je schenkt een fraai orgel aan de kerk in het dorp. De rijke herenboer uit het naburige dorp wil daar natuurlijk niet voor onderdoen en laat een nog mooier orgel bouwen in zijn kerk.

Leden van deze rijke families voerden het beheer over de kerken. Zij initieerden en financierden herstellingen, vernieuwingen en verfraaiingen van het gebouw en het interieur. Het orgel was een pronkjuweel waarmee men elkaar de loef probeerde af te steken. De beste orgelbouwers uit die tijd kregen opdrachten om de meest fantastische instrumenten te maken.

Een groot geluk voor deze instrumenten is geweest dat er in latere jaren geen geld meer was voor aanpassingen van de orgels. Ze zijn in het slop geraakt en Erwin Wiersinga vertelde dat veel van deze orgels niet goed meer bespeeld konden worden in de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw. Er was geen geld voor restauratie en niemand vond het belangrijk genoeg om ze te vervangen door iets anders. Dat is hun redding geweest waardoor veel orgels in hun vervallen, maar oorspronkelijke staat zijn behouden. De laatste tientallen jaren is er enorm geïnvesteerd in het restaureren van deze orgels. En nu heeft Groningen zijn circa 100 pronkjuwelen weer in ere hersteld. Nergens ter wereld vind je zo’n schat aan instrumenten en zo dicht bij elkaar.

We bezoeken vandaag op onze laatste dag drie van deze fraaie orgels in Kantens, Middelstum en Leens.

Prachtige middeleeuwse kerken en kerkjes in piepkleine dorpen in een leeg landschap met vergezichten. De streek ken ik al goed. Jaren geleden heb ik het volledige Hogeland al eens uitgebreid verkend op de fiets. Voor mij is deze prachtige streek vooral verbonden met naam van Ede Staal, de liedjeszanger die met heel veel liefde zijn liedjes maakte over het landschap en over de volksaard. Deze Jacques Brel van het hoge noorden zong zijn poëzie in de streektaal, die ik tijdens mijn jeugdjaren in Noord-Nederland heb leren waarderen via Radio Noord. Terwijl we door de regio rijden wordt de muziek van Bach in mijn hoofd tijdelijk toch echt verdreven door Ede Staals liedjes als ”Mien Hogeland” en ”Het het nog nooit zo donker west”.

Kantens is de eerste stop vandaag. Hier staat een orgel ontstaan in de periode 1660/68. Het instrument staat in middentoonstemming en is daarmee zeer geschikt voor de oude muziek. We spelen dus muziek van Sweelinck en andere oude meesters. Een van de deelnemers speelt tot mijn verrassing een stuk waar ik erg van houd: ”Mein junges Leben hat ein End” van Sweelinck. Een lied met een aantal prachtige variaties. Het heeft een zeer speciaal karakter waardoor het echt gespeeld moet worden op een instrument in deze oude stemming om tot zijn recht te komen. Wat klinkt dat hier prachtig! Ik wil hier graag eens terugkomen om dit stuk zelf een keer te spelen.

In Middelstum staat een orgel dat is gebouwd door Petrus van Oeckelen in 1863. Een ferm orgel om de gemeentezang goed mee te kunnen begeleiden. Een van de deelnemers die al goed bekend is met dit orgel geeft een demonstratie van die begeleiding en we zingen samen een vers van Psalm 8. Na al het spelen en luisteren vind ik een keertje zingen ook wel weer eens fijn. Dit orgel leent zich vooral heel goed voor meer romantische muziek. We krijgen een aantal mooie stukken van Mendelsohn gepresenteerd en ook van Vierne. Voor onze lunch bezoeken we de plaatselijke bakker, die deze invasie van hongerige organisten in haar eentje rustig en zonder stress van belegde broodjes voorziet. Een voor een en na elkaar. De kalmte van het Hogeland ten voeten uit.

We eindigen onze orgeltocht in Leens bij een van de mooiste pronkjuwelen, het Hinszorgel in de Petruskerk. Het orgel stamt uit 1733/34 en heeft zoveel moois te bieden. De jonge deelnemers staan te popelen om hier achter te kruipen. Er staat direct een rij voor de speeltafel. Gelukkig nemen we de hele rest van de middag om hier door te brengen. Niet te veel aanwijzingen en lessen meer, vooral spelen. Heel veel spelen. Voelen hoe het orgel tot klinken komt en wat het in huis heeft. En dat is echt prachtig. Om half zeven zetten we er echt een punt achter om voor de laatste keer de maaltijd te gebruiken in het Conservatorium in Groningen. Maar het laatste lied dat klonk was mijn verzoeknummer. Een van de Groningse organisten vertelde eerder dat hij ook graag mocht improviseren. Hem heb ik gevraagd om op dit orgel een vrije bewerking te spelen van een lied van Ede Staal. En zo klonk er als slot nog even ”Het het nog nooit zo donker west” door de kerk in Leens. Hier past dat!

Moe maar zeer voldaan en dankbaar voor deze ervaring keer ik terug naar huis. Dit weekend zal ik het allemaal eens laten bezinken en volgende week deel ik hier graag nog een korte terugblik met jullie, beste lezers.

Vandaag verlaten we Groningen voor een bezoek aan vier andere interessante orgels. In de ochtend bezoeken we twee kleine plaatsen ten oosten van Groningen: Noordbroek en Zuidbroek. Beide plaatsen hebben prachtige schatten: twee prachtige oude kerken met dito orgels. In Noordbroek is dat een Schnitgerorgel uit 1696, maar later uitgebreid door Hinsz en Freytag. Dat is een bijzondere eigenschap van het instrument orgel: er is bijna altijd heel veel aan gesleuteld door de eeuwen heen. De techniek van het instrument laat het toe dat er naar hartelust kan worden uitgebreid en aangepast. Het is namelijk een blaasinstrument dat in zijn kern muziek produceert door lucht door pijpen te blazen. Wat voor pijpen dat zijn bepaalt de kleur van de klanken per register. Het materiaal is van belang, pijpen worden gemaakt van hout of bepaalde soorten metaal, en ook de vorm van de pijp is bepalend. Maar daarmee zijn we er nog niet. Een orgel bestaat niet alleen uit verschillende registers, maar de orgelbouwer maakt ook nog keuzes over de mogelijkheden om deze registers met elkaar te combineren. En daar begint het echte expressieve deel van de orgelbouw. Elke orgelbouwer heeft natuurlijk zijn eigen handelsmerk, waaraan je het karakter van een orgel uit zijn atelier herkent. Een nieuw orgel heeft de uitgebalanceerde eigenschappen die men in de tijd van de bouw waardeerde. Maar technische en ook culturele ontwikkelingen hebben hun weerslag op de levensloop van een orgel. Een onderhoudsbeurt kan dan zo maar uitlopen op een grote verandering of uitbreiding. Orgels die met name gebruikt werden voor de begeleiding van de gemeentezang moesten mee in de ontwikkelingen die het liturgisch gebruik doormaakte. De culturele ontwikkeling in muziekstijlen was uiteraard ook sterk van invloed. Nieuwe composities moesten wel gespeeld kunnen worden op het orgel. Ook orgelbouwers gingen actief mee in de ontwikkelingen en bedachten telkens nieuwe mogelijkheden, die een kerkenraad over de streep moesten trekken voor een nieuwe opdracht. Orgels gaan dus vaak mee met hun tijd, maar soms leiden al die aanpassingen door de eeuwen heen tot een rommelig instrument. Dan kiest men op een zeker moment voor een restauratie die de eenheid in het instrument terugbrengt. De periode waarnaar men dan teruggrijpt is van grote invloed op het type muziek waarvoor het orgel daarna bij uitstek geschikt is.

Het orgel in Zuidbroek is een prachtig voorbeeld van de enorme ontwikkelingen die een orgel kan meemaken. Er liggen ruim twee eeuwen tussen de eerste bouw in 1795 en 2007. Het levensverhaal is te lang om hier weer te geven, maar is te vinden op internet.

Met kennis over het instrument en de ontwikkelingen in de muziek kun je vervolgens tot je keuze komen wat er het beste tot zijn recht kan komen op zo’n instrument. Zo leent het orgel in Noordbroek zich meer voor de oude muziek en kan het orgel in Zuidbroek ook heel geschikt zijn voor muziek van later datum. Voor organisten is deze kennis over het leven van het betreffende orgel heel belangrijk voor een verantwoorde repertoirekeuze.

Dat aspect kwam in de lessen van vandaag vooral aan bod. Ik heb daarbij erg genoten van een liefdevolle opmerking van Theo Jellema bij het spel van één van de deelnemers: ”Yes, you can hear that the organ likes the way you play it.” Dat hoor je echt! Het lijkt misschien gek, want een orgel is natuurlijk geen levend wezen. Maar doordat alles afhangt van de lucht door de pijpen ga je bijna denken dat het zelf ademt en leeft. Elk orgel heeft een eigen karakter waarmee de organist ook echt een verbinding aan moet willen gaan om samen tot iets moois te komen.

Dat geldt ook voor de orgels die we daarna bezochten in Leeuwarden. Het zeer indrukwekkende Müllerorgel in de Grote of Jacobijnerkerk is uit 1727. En het kleine orgel in de Waalse kerk uit 1740. Deze beide orgels lenen zich ook heel goed voor het spelen van meer romantische werken. Maar ook hier heeft elk orgel weer een geheel eigen kleur.

Het bezoek aan het Müllerorgel moesten we bijtijds afsluiten. De reden daarvoor krijgt in het licht van de kennis van vandaag wel een bijzondere lading voor mij. Vanavond bereidde men zich voor op de herdenkingsdienst morgen voor de organist Jan Jongepier, die tot 2006 de vaste organist van dit orgel was. Een merkwaardig scherp contrast tussen een orgel dat de eeuwen doorstaat en de organist die helaas niet ouder dan 70 mocht worden. We mogen ons gelukkig prijzen dat veel van zijn kennis voortleeft in fraai gerestaureerde orgels. Zoals het orgel in de kerk in Zuidbroek dat we vandaag bezochten en waarbij hij als adviseur een zeer belangrijke rol speelde.